مقدمه
اقامت اتباع خارجی در ترکیه طبق قانون شماره 6458 «قانون اتباع خارجی و حمایت بینالمللی» (YUKK) و آییننامه اجرایی آن تنظیم میشود. در میان این مقررات، «اجازه اقامت انساندوستانه» جایگاه ویژهای دارد، زیرا برای خارجیانی که شرایط انواع عادیِ اجازه اقامت را احراز نمیکنند اما بنا به دلایل انساندوستانه ماندن آنها در ترکیه معقول دانسته میشود، یک امکان «استثنایی» فراهم میآورد.
با این حال، برای این نوع اجازه نیز ممکن است تصمیم رد صادر شود و حتی اجازه صادرشده قابل ابطال است. در چنین وضعیتی، برای صیانت از حقوق بنیادینِ یک تبعه خارجی، طرح دعوای ابطال علیه تصمیم رد اهمیت حیاتی دارد.
مبنای حقوقی
• اجازه اقامت انساندوستانه در مواد 46 و 47 قانون YUKK تنظیم شده است. همچنین ماده 44 آییننامه اجراییِ قانون مزبور نیز این اجازه را تبیین میکند.
• این اجازه با هدف اعطای حق اقامت در ترکیه در «اوضاع استثنایی» به اشخاصی است که شرایط سایر انواع اجازه اقامت را احراز نمیکنند.
برخی وضعیتهایی که در آنها میتوان اعطای اجازه اقامت انساندوستانه را مدنظر قرار داد از این قرار است:
• هنگامی که اصل مصلحت عالی کودک اقتضا کند،
• در صورتی که متقاضی به کشوری که بازگرداندن او به آن ممکن نیست بازگردانده شود،
• در حالاتی که از حیث نظم عمومی یا امنیت عمومی، ورود یا ماندن در ترکیه معقول تشخیص داده شود،
• هنگامی که شرایط احرازِ سایر انواع اجازه اقامت موجود نباشد،
• در صورت رویدادهای انساندوستانه غیرعادی (جنگ، بلایای طبیعی و …) که درخواست ماندن را موجه کند.
ویژگیها و محدودیتها
• در اجازه اقامت انساندوستانه، بسیاری از شروطی که در سایر انواع اجازه اقامت مطالبه میشود ممکن است مطالبه نشود.
• با این وجود، اعطای این اجازه با اخذ تأیید وزارتخانه و به تصمیم استانداریها انجام میگیرد.
• مدت آن معین است و امکان تمدید وجود دارد؛ اگر شرایط اعطای اجازه از بین برود، میتوان آن را ابطال کرد.
• مدتهای گذراندهشده با این اجازه، در زمره مدتهای سایر انواع اقامتِ موضوع YUKK محسوب نمیشود (یعنی به مجموع مدت اقامت افزوده نمیگردد).
درخواستِ اجازه اقامت انساندوستانه ممکن است رد شود؛ همچنین اجازهای که قبلاً صادر شده قابل ابطال است. منطق، معیارها و خطاهای شکلیِ نهفته در پسِ این تصمیمهای رد و ابطال بسیار مهماند.
علل رد/ابطال
برخی جهات شایعِ ردِ درخواست یا ابطالِ اجازه عبارتاند از:
خطاهای شکلی و نظارت
• اعمال اداری—بهویژه در حقوقِ اتباع خارجی—تا حد زیادی تابع قواعد شکلیاند. استدلالِ تصمیم باید روشن و قابل فهم باشد.
• تصمیمهای خلافِ تشریفات یا عاری از ادله میتواند مستند ابطال قضایی باشد.
• استفاده ناموجه از اختیارِ اداری نیز موضوعِ نظارت است؛ اداره آزادیِ مطلق ندارد و باید در حدود قانون عمل کند.
راهکارها و روند حقوقیِ لازم برای دستیابی به ابطالِ تصمیم رد به شرح زیر است.
1. ابلاغِ تصمیم و مهلت اعتراض
• تصمیم رد/ابطال بهصورت کتبی به متقاضی ابلاغ میشود.
• از تاریخ ابلاغِ تصمیم، ظرف 30 روز میتوان اعتراض کتبی نزد اداره تقدیم کرد. با این درخواست، بازنگری در تصمیم خواسته میشود.
• با این حال، طیِ طریقِ اعتراض اجباری نیست؛ میتوان مستقیماً دعوای ابطال مطرح کرد.
2. مهلت طرح دعوای ابطال و مرجع صالح
• از تاریخ ابلاغِ تصمیم، باید ظرف 60 روز در مرجع صالح دعوای ابطال اقامه شود. این مهلت، ماهیتاً سقوطی است.
• میتوان همزمان با دادخواست، درخواست توقیف اجرای تصمیم (وقف اجرا) را مطرح کرد؛ این درخواست میتواند تا پایان دادرسی از اجرای تصمیم رد جلوگیری کند.
3. مواردی که باید در دادخواست درج شود
عناصر لازم در یک دادخواستِ ابطال:
• اصحاب دعوا (خواهان – اداره)، تابعیت و اطلاعات هویتی،
• تاریخ و شماره تصمیم رد، تاریخ ابلاغ،
• جهات نقض قانونیِ تصمیم (خطاهای شکلی و ماهوی، استفاده نادرست از اختیار اداری و …)،
• تسلیم ادله عینی (مدارک، شهود، گزارشهای کارشناسی و …)،
• درخواست توقیف اجرا (در صورت وجود، با استدلال)،
• تبیین نتایج و خواستهها،
• پیوستها (تصویر تصمیم، تصویر مدرک هویتی، و مدارک موجود).
4. فرایند دادرسی و رأی
• دادگاه نخست از حیث شکلی (صلاحیت، مهلت، اهلیت اقامه دعوا و …) رسیدگی میکند.
• سپس وارد ماهیت میشود: استدلال تصمیم رد، وضعیتِ متقاضی و حدود اختیارِ اداری ارزیابی میگردد.
• اگر تصمیم مغایر قانون تشخیص داده شود، ابطال میشود؛ دادگاه میتواند با اعاده موضوع به اداره برای اتخاذ اقدام جدید، دعوا را مختومه کند.
• در صورت نامطلوب بودن رأی، امکان اعتراض نزد دادگاه اداری منطقهای (اِستیناف) وجود دارد. رعایت مهلتها ضروری است.
5. اهمیتِ توقیف اجرا (وقف اجرا)
• تصمیم توقیف اجرا تضمین میکند که تا صدور رأی نهایی، اجرای تصمیمِ رد معلق بماند.
• بهویژه در فرضِ مخاطرهِ اخراج (دیپورت)، این درخواست اهمیت حیاتی دارد.
• با این حال، ممکن است دادگاه با توقیف اجرا موافقت نکند؛ معیارهای پذیرش توسط دادگاه سنجیده میشود.
توفیق در دعاوی ابطال به اتخاذ راهبرد صحیح و عرضه درست ادله بستگی دارد. نکات و توصیههای عملی زیر حائز اهمیت است:
• اجازه اقامت انساندوستانه برای افرادی که شرایط سایر انواع اقامت را احراز نمیکنند، فرصتی حیاتی است؛ اما صدور تصمیمهای رد و ابطال نیز امکانپذیر است.
• در مواجهه با تصمیم رد، باید ظرف 30 روز اعتراض و یا مستقیماً ظرف 60 روز دعوای ابطال اقامه شود.
• کامیابی در دعوای ابطال به ارائه ادله، نظارت بر اختیار اداری، رعایت قواعد شکلی و برجستهسازیِ مقتضیات خاصِ متقاضی بستگی دارد.
• رعایت مهلتها، تنظیم دفاعِ مکتوبِ سنجیده و طرح درستِ درخواست توقیف اجرا اهمیتی اساسی دارد.
• دریافت حمایت حقوقی—بهویژه در وضعیتهای پیچیده (کودک، شرایط درمانی، خطر اخراج و …)—بر نتیجه تأثیرگذار است.
1. اجازه اقامت انساندوستانه چیست و به چه کسانی اعطا میشود؟
اجازه اقامت انساندوستانه بنا بر مواد 46 و 47 قانون YUKK نوعی اجازه ویژه است که به اشخاصی اعطا میشود که شرایط اقامتهای عادی را احراز نمیکنند، اما بنا بر جهات انساندوستانه، ماندن آنها در ترکیه ضروری دانسته میشود.
نمونهها: جنگ، درگیری داخلی، بلایای طبیعی، مصلحت عالی کودک، اصل منعِ بازگرداندن، یا جهات درمانی/سلامتی.
2. تفاوت اجازه اقامت انساندوستانه با سایر اقامتها چیست؟
سایر اقامتها بر اهداف خاص (گردشگری، خانوادگی، تحصیلی و …) مبتنیاند.
اجازه انساندوستانه ماهیتی استثنایی دارد و هدفش پیشگیری از ورود شخص به تنگناست. افزون بر این، مدت گذراندهشده با این اجازه عموماً در احراز شرایط تابعیت ترکیه محسوب نمیشود.
3. چرا درخواستهای اجازه اقامت انساندوستانه رد میشود؟
دلایل شایع:
• ارائه دیرهنگام یا ناقصِ مدارک،
• خطر برای نظم یا امنیت عمومی،
• زوال سبب درمانی/انساندوستانه،
• اعمال نامناسبِ اختیار اداری،
• خطاهای سامانه اداری یا صورتجلسات مصاحبه.
4. درخواست من رد شد؛ چه کنم؟
از تاریخ ابلاغِ تصمیم:
• ظرف 30 روز میتوانید دادخواست اعتراض به اداره مهاجرت استان تقدیم کنید.
• یا ظرف 60 روز مستقیماً در مرجع صالح دعوای ابطال مطرح کنید.
در صورت از دست دادن این مهلتها، حق طرح دعوا ساقط میشود.
5. اگر تصمیم رد قطعی شود، باید ترکیه را ترک کنم؟
بله؛ با قطعیتِ تصمیم رد، وضعیتِ قانونیِ شخص در ترکیه از میان میرود. اما اگر دعوا طرح شده و توقیف اجرا صادر شده باشد، طی این مدت میتوان در ترکیه ماند.
6. در صورت ابطال اجازه اقامت انساندوستانه، امکان درخواستِ مجدد هست؟
بله؛ حتی با صدور تصمیم ابطال نیز میتوان با ادله یا جهات جدید دوباره درخواست داد، اما با همان جهاتِ سابق نمیتوان مجدداً درخواست کرد.
برای نمونه، اگر وضعیت درمانی تغییر کرده یا وضعیت منع بازگرداندن دوباره محقق شده باشد، میتوان درخواست را تجدید کرد.
7. آیا این اجازه حق کار میدهد؟
خیر؛ اجازه انساندوستانه مستقیماً حق کار ایجاد نمیکند، اما میتوان جداگانه از وزارت کار و تأمین اجتماعی درخواست اجازه کار کرد.
در برخی موارد—بهویژه برای دارندگانِ بلندمدت—تسهیلهایی ممکن است اعمال شود.
8. آیا شخصی که درخواستِ اقامت انساندوستانهاش رد شده، قابل اخراج است؟
بله؛ اگر شخص وضعیت قانونی دیگری (مانند حمایت بینالمللی یا اقامت خانوادگی) نداشته باشد، میتوان فرایند اخراج را آغاز کرد.
با این حال، در صورت طرح دعوا و صدور توقیف اجرا، این فرایند متوقف میشود.
9. دادرسی علیه تصمیم رد چقدر زمان میبرد؟
پروندهها معمولاً ظرف 6 تا 12 ماه مختومه میشوند.
اما درباره توقیف اجرا ممکن است ظرف چند هفته تصمیمگیری شود.
اگر تصمیم ابطال شود، پرونده برای اقدام مجدد به اداره مهاجرت اعاده میگردد.
10. توقیف اجرا چیست و چرا مهم است؟
توقیف اجرا، درخواستی برای حمایت موقت از دادگاه است.
در صورت صدور، تا پایان فرایند قضایی، تصمیم رد یا ابطال اجرا نمیشود.
بنابراین، شخص قابل اخراج نیست و میتواند در ترکیه بماند.
11. تمدید اجازه انساندوستانه در چه بازهای انجام میشود؟
عموماً برای مدت 1 سال اعطا میشود. باید حداقل 60 روز پیش از انقضا برای تمدید اقدام کرد.
اگر وضعیت متقاضی تغییر نکرده باشد، اداره معمولاً با تمدید موافقت میکند؛ با این حال، برای این نوع اجازه، مدتهای بسیار طولانی اعطا نمیشود.
12. با ابطال اجازه انساندوستانه، حقوق مکتسبه از بین میرود؟
بله؛ با ابطال اجازه، حق اقامت قانونی در ترکیه خاتمه مییابد. اما در صورت رفع ابطال بهموجب رأی دادگاه، حقوق بار دیگر برقرار میشود.
13. آیا پیش از طرح دعوا، اعتراض اداری الزامی است؟
خیر؛ الزامی نیست. میتوان مستقیماً دعوا را مطرح کرد.
14. آیا کسی که اجازه انساندوستانهاش رد شده میتواند با ویزای توریستی بازگردد؟
خیر. پس از ردِ اقامت انساندوستانه ممکن است کُد محدودیت (مانند V-70، Ç-150) در سامانه ثبت شود. بدون رفع این کُد، اخذ ویزا بسیار دشوار است.
15. اگر برای مادری که فرزندش در ترکیه تحصیل میکند رد صادر شود، امکان پیروزی در دعوا هست؟
بله؛ دادگاهها غالباً اصل مصلحت عالی کودک را میپذیرند.
اگر پیوندهای تحصیلی، اجتماعی و زبانیِ کودک در ترکیه باشد، امکان ابطالِ تصمیم رد وجود دارد.
16. آیا تصمیم ردِ بدون استدلال قانونی است؟
خیر؛ هر عمل اداری باید مستدل باشد.
تصمیمی که صرفاً عبارت «مناسب دانسته نشد» را ذکر کند، به دلیل فقدان استدلال، قابل ابطال است.
17. در صورت ردّ دعوا، امکان درخواست مجدد وجود دارد؟
بله؛ اگر ادله جدید یا جهات متفاوتی باشد (گزارش پزشکی، نشانی اقامت جدید، وضعیت خانوادگی و …)، میتوان دوباره برای اجازه انساندوستانه اقدام کرد.
18. مدارک لازم برای درخواستِ اجازه انساندوستانه کدام است؟
• گذرنامه یا سندی که قائممقامِ هویت باشد،
• عکس بیومتریک،
• اعلامیه نشانی،
• مدارک مستندِ جهات ادعا (گزارش پزشکی، رأی دادگاه، گواهی ولادت و …)،
• کارت اقامت سابق یا مدارک مرتبط با تصمیم اخراج—در صورت وجود.
19. آیا با اجازه انساندوستانه میتوان برای تابعیت اقدام کرد؟
خیر؛ مدتِ این اجازه در «مدتِ اقامتِ مستمر» لازم برای درخواست تابعیت محسوب نمیشود.
اما اگر شخص در آینده به نوع دیگری از اقامت منتقل شود، آن مدتها قابل احتساب است.
20. آیا در جریانِ دعوا خطر اخراج وجود دارد؟
بله؛ اگر توقیف اجرا صادر نشده باشد، خطر اخراج هست.
ازاینرو، حتماً باید درخواست توقیف اجرا در دادخواست قید شود.
21. پس از پیروزی در دعوای ابطال چه رخ میدهد؟
رأی دادگاه به اداره ابلاغ میشود.
اداره تصمیم ابطالشده را برمیدارد و اجازه اقامت انساندوستانه را مجدداً صادر میکند.
در این مرحله، شخص وضعیت قانونی خود را بازمییابد و کارت جدید صادر میشود.
22. در کدام استانها اخذ اجازه انساندوستانه آسانتر است؟
در عمل، ارزیابیهای مثبت در آنکارا، آنتالیا و مرسین بیشتر مشاهده میشود.
در استانبول به سبب حجم بالای درخواستها روند طولانیتر است. در شهرهای کمجمعیتتر ارزیابیِ این نوع اقامت مؤثرتر انجام میشود.
23. در چه مواردی اجازه انساندوستانه خودبهخود ابطال میشود؟
• استفاده از سند مجعول،
• فعالیتهای تهدیدکننده امنیت عمومی،
• ماندنِ طولانیمدت در خارج از ترکیه،
• بیان نادرست در زمان درخواست.
24. آیا اعضای خانواده دارنده این اجازه نیز میتوانند اجازه بگیرند؟
خیر؛ این امر خودکار نیست. با این حال، اعضای خانواده میتوانند برای اجازه اقامت خانوادگی یا مطابق شرایط خود بهطور جداگانه درخواست دهند.
25. آیا میتوان علیه تصمیم رد به دیوان اروپایی حقوق بشر شکایت کرد؟
بله؛ پس از استنفاد طرق داخلی در ترکیه، میتوان به دیوان اروپایی حقوق بشر (ECtHR) مراجعه کرد. با توجه به طولانی بودن این روند، نخست طرح دعوا در سطح ملی اهمیت دارد.
26. اگر در جریان رسیدگیِ دعوا مدت اقامت من منقضی شود چه میشود؟
اگر دعوا طرح شده و توقیف اجرا صادر شده باشد، حتی در صورت انقضای مدت، ماندن شما در ترکیه قانونی محسوب میشود. بااینحال باید اداره مهاجرت را مطلع کنید.
27. اگر اداره علیرغم رأی دادگاه اجازه را صادر نکند چه باید کرد؟
در این حالت میتوان دعوی اجرای حکم طرح کرد.
عدم اجرای رأی دادگاه از سوی اداره، مخالف اصول دادرسی اداری است.
28. آیا با اجازه انساندوستانه میتوان از خدمات آموزشی یا درمانی بهرهمند شد؟
بله؛ دارندگان اجازه اقامت انساندوستانه میتوانند از آموزش پایه و خدمات درمانی در ترکیه بهرهمند شوند.
این حق، بهویژه برای کودکان و بیماران اهمیت دارد.
